Παραθέτουμε ἕνα μικρό ἀπόσπασμα ἀπό το βιβλίο ποὺ προσφέρεται δωρεάν μαζί μὲ τὸν Στύλο Ὀρθοδοξίας πού κυκλοφορεῖ σὲ ὅλα τὰ περίπτερα. Πρόκειται γιὰ μία μυθιστορηματική διήγηση τοῦ συγγραφέα Χρ. Μουρούτη ἐμπνευσμένη ἀπό τὴ ζωή τοῦ π. Παναγιώτη Τσιώλη, τοῦ γέροντα τῶν Ἀγράφων ἐξ ἀφορμῆς τῆς συμπλήρωσης 5 ἐτῶν ἀπό τὴν κοίμησή του. (12//11/ 2021)
Περίληψη
Νοέμβριος 2021. Ὁ Ὀρέστης Λιάπης, πενηντάρης φιλόλογος καὶ παλαιογράφος τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, χωρισμένος, ἀποξενωμένος ἀπὸ τὴν κόρη τοῦ Ἴριδα καὶ ἀπὸ κάθε πίστη, ἀνεβαίνει στὰ Βραγγιανὰ τῶν Ἀγράφων, μετὰ ἀπὸ ἕνα τηλεφώνημα τῆς μητέρας του, γιὰ τὴν κηδεία ἑνὸς γέρου ἱερέα ποὺ ἐκεῖνος θυμᾶται μόνο ἀμυδρὰ ἀπὸ τὰ παιδικὰ του καλοκαίρια: τοῦ παπα-Παναγιώτη, τοῦ παπᾶ τῶν Ἀγράφων, ποὺ πέθανε στίς 12 Νοεμβρίου, στὶς τρεῖς παρὰ δεκατρία τὰ ξημερώματα. Ὁ διάδοχός του, ὁ παπα-Κωνσταντῖνος, του ἐμπιστεύεται ἕνα παράξενο κληροδότημα: ἕνα φθαρμένο σχολικὸ τετράδιο, τό «κατάστιχο», ὅπου ὁ ἀγράμματος σχεδὸν παπᾶς ἔγραφε ἐπὶ πενῆντα χρόνια, μὲ ἀνορθόγραφα κεφαλαῖα, χιλιάδες ὀνόματα σὲ δύο στῆλες, τῶν ζωντανῶν καὶ τῶν κεκοιμημένων, γιὰ νὰ τὰ διαβάζει κάθε νύχτα στὶς τρεῖς. Ἀνάμεσα στὶς σελίδες, δεκατέσσερα ὀνόματα εἶναι σημαδεμένα μὲ ἕνα μικρὸ κερὶ καὶ μιὰ κρυπτικὴ σημείωση τριῶν λέξεων. Μιὰ δέκατη πέμπτη γραμμὴ εἶναι κενή, μὲ μία μόνο λέξη: «ἔρχεται». Καὶ διπλωμένο στὸ τέλος τοῦ τετραδίου, ἕνα χειρόγραφο φύλλο του 1678 ἀπὸ τὸ θρυλικὸ Ἑλληνομουσεῖον τῶν Ἀγράφων.
Ἀπὸ ἐπαγγελματικὴ περιέργεια, ὅπως ἐπιμένει, ὁ Ὀρέστης ξεκινᾶ νὰ βρεῖ τοὺς δεκατέσσερις. Τὸ μυθιστόρημα εἶναι ἡ καταγραφὴ αὐτῆς τῆς ἀναζήτησης, ποὺ κρατᾶ ἀπὸ τὸν Νοέμβριο του 2021 ὡς τὸ καλοκαῖρι τοῦ 2023, καὶ ταυτόχρονα μιὰ βιογραφία τοῦ παπᾶ σὲ ψηφίδες: ἡ φτωχὴ παιδικὴ ἡλικία στὸ Βαλάρι τὴν ἐποχὴ τῆς Κατοχῆς, τὸ παιδὶ ποὺ ψέλνει συλλαβιστὰ στὶς στάνες καὶ ἀνάβει κεριὰ στὴν Παναγία, ὁ ἐργάτης στὸ φράγμα τοῦ Καστρακίου, ὁ νέος πατέρας ποὺ θάβει τὸ βρέφος τοῦ Ἰωάννη, ὁ τριανταπεντάρης ποὺ κάθεται στὸ θρανίο τοῦ Δημοτικοῦ γιὰ νὰ πάρει ἀπολυτήριο, ἡ χειροτονία του 1971 καὶ τὰ σαράντα πέντε χρόνια σὲ τρία χωριά, μὲ τὰ πόδια, μέσα σὲ χιόνια καὶ ὁμίχλες.
Κάθε κερὶ εἶναι ἕνας ἄνθρωπος ποὺ τὸν συνάντησε καὶ ἄλλαξε πορεία, καὶ κάθε μαρτυρία ἔχει διαφορετικὴ μορφή: μιὰ κασέτα ποὺ ἠχογράφησε στὴν Τασκένδη ἕνας ἀντάρτης του 1947, ὁ Στάθης, ποὺ ὁ ἔφηβος βοσκὸς τὸν ἔκρυψε σὲ μιὰ στάνη· ἡ ἀφήγηση τοῦ Ἀλέκου, ποὺ ἐγκλωβίστηκε σὲ σήραγγα τοῦ φράγματος τό 1966 καὶ ἄκουσε μέσα στὸ σκοτάδι τὸν Παναγιώτη νὰ ψέλνει τό «Ἐκ βαθέων»· τὰ ἡμερολόγια τῆς Ἑλένης, δασκάλας ἐξορισμένης ἀπὸ τὴ Χοῦντα σὲ ἕνα σχολεῖο μὲ ἑπτὰ παιδιά
Βαλάρι, 1934
Ἂς ξεκινήσουμε ἀπὸ τὰ γεγονότα, γιατὶ τὰ γεγονότα εἶναι τὸ μόνο ἔδαφος ὅπου ἕνας ἄνθρωπος σὰν ἐμένα πατάει χωρὶς νὰ γλιστράει.
Ὁ παπα-Παναγιώτης γεννήθηκε στίς 19 Ἰανουαρίου 1934, στὸ Βαλάρι, ἕναν συνοικισμὸ τῶν Μεγάλων Βραγγιανῶν, ψηλὰ στὰ Ἄγραφα τῆς Εὐρυτανίας. Πατέρας ὁ Σωτήριος, μάνα ἡ Σταυροῦλα, τὸ γένος Μαργώνη. Ἦταν τὸ ἕβδομο καὶ τελευταῖο παιδί τους. Αὐτὰ τὰ λένε ὅλοι οἱ βιογράφοι του, τὰ λέει τὸ σημείωμα τῆς Μητρόπολης, τὰ λέει καὶ ὁ παπα-Κωνσταντῖνος, πού μοῦ τὰ ἐπανέλαβε δύο φορὲς στὸ τηλέφωνο, ἀργά, σὰν νὰ ὑπαγόρευε σὲ μαθητή.
Τὰ ὑπόλοιπα, ὅσα ἀκολουθοῦν σὲ αὐτὸ τὸ κεφάλαιο, εἶναι ἀνασύνθεση. Τὰ μάζεψα σὲ ἕναν χρόνο ἀπὸ γέρους ποὺ θυμοῦνταν πράγματα ποὺ εἶχαν ἀκούσει ἀπὸ ἄλλους γέρους, ἀπὸ τὴ θεία-Λένω ποὺ τὸν εἶχε δεῖ νὰ γεννιέται, ἀπὸ ἕνα τετράδιο ποὺ κρατοῦσε μιὰ δασκάλα τοῦ Βαλαρίου τό 1946, ἀπὸ τὶς φωτογραφίες τοῦ Ἑλληνομουσείου καὶ ἀπὸ τὴ φαντασία μου — πού, τὸ ὁμολογῶ, εἶναι τὸ πιὸ ἀναξιόπιστο ἀπὸ ὅλα τὰ ἀρχεῖα. Ὅπου μιλάω μὲ βεβαιότητα, νὰ μὲ ὑποψιάζεστε. Ὅπου διστάζω, νὰ μὲ πιστεύετε.
Τὸν Γενάρη του 1934 τὸ χιόνι στὸ Βαλάρι εἶχε φτάσει ὡς τὰ παράθυρα. Τὰ σπίτια ἦταν πέτρινα, χαμηλά, μὲ σχιστόπλακες στὶς στέγες ποὺ φόρτωναν τὸ χιόνι σὰν πλάτες γαϊδουριῶν, καὶ ὁ καπνὸς ἀπὸ τὰ τζάκια ἀνέβαινε ἴσια στὸν οὐρανὸ γιατὶ εἶχε πέσει ἐκείνη ἡ μεγάλη ἡσυχία ποὺ πέφτει στὰ βουνὰ ὅταν τὸ κρύο εἶναι τόσο πολὺ ποὺ ἀκόμα κι ὁ ἀέρας φοβᾶται νὰ κουνηθεῖ.
Ἡ Σταυροῦλα εἶχε κάνει ἕξι παιδιὰ πρὶν ἀπὸ αὐτό. Τὰ εἶχε κάνει ὅλα στὸ ἴδιο κρεβάτι, ἕνα ξύλινο κρεβάτι μὲ στρῶμα ἀπὸ καλαμποκόφυλλα, κάτω ἀπὸ τὸ ἴδιο εἰκόνισμα τῆς Παναγίας τῆς Ὁδηγήτριας, μὲ τὸ ἴδιο καντῆλι ἀπὸ χοντρὸ γυαλὶ ποὺ ὁ Σωτήριος τὸ εἶχε φέρει ἀπὸ τὴ Λαμία ὅταν παντρεύτηκαν. Ἤξερε τί νὰ κάνει. Ἡ μαμή τοῦ χωριοῦ, ἡ Κατερίνα ἡ Μαργωνίνα, ξαδέρφη της, ἦρθε μέσα στὸ σκοτάδι μὲ ἕνα φανάρι, βουλιάζοντας ὡς τὰ γόνατα στὸ χιόνι, καὶ πίσω της ἡ μάνα τῆς θεία-Λένως μὲ τὸ κοριτσάκι ἀπὸ τὸ χέρι, γιατὶ δὲν εἶχε ποῦ νὰ τὸ ἀφήσει.
Ἡ θεία-Λένω ἦταν πέντε χρονῶν τότε. Θυμᾶται — ἢ νομίζει πὼς θυμᾶται, ἢ ἔχει ἀκούσει τόσες φορὲς τὴν ἱστορία ποὺ πιὰ τὴ θυμᾶται σὰν νὰ ἦταν δική της — ὅτι τὴν κάθισαν σὲ ἕνα σκαμνὶ δίπλα στὸ τζάκι καὶ τῆς εἶπαν νὰ μὴν κοιτάζει. Καὶ ὅτι κοίταξε. Καὶ ὅτι, ὅταν βγῆκε τὸ μωρό, δὲν ἀκούστηκε κλάμα.
— Ἡ μαμή τὸ κράτησε ἀνάποδα, μοῦ εἶπε ἡ θεία-Λένω, ἐνενήντα ἑνὸς χρονῶν, στὸ μπαλκόνι τοῦ σπιτιοῦ της στὰ Βραγγιανά, μὲ μιὰ κουβέρτα στὰ γόνατα καὶ ἕνα φλιτζάνι τσάι τοῦ βουνοῦ ποὺ δὲν τὸ ἤπιε ποτέ. Τὸ κράτησε ἀπὸ τὰ πόδια καὶ τοῦ ἔδωσε μιὰ στὸν πισινό. Τίποτα. Ἄλλη μιά. Τίποτα. Ἡ Σταυροῦλα ἄρχισε νὰ φωνάζει: «Ζωντανὸ εἶναι; Ζωντανό;» Καὶ ἡ μαμή τὸ γύρισε ἀνάσκελα, καὶ τὸ μωρὸ εἶχε τὰ μάτια ἀνοιχτά. Καὶ κοίταζε τὸ καντῆλι.
— Ἴσως εἶχε πρόβλημα μὲ τὴν ἀναπνοή, εἶπα, καὶ ἀμέσως ἔνιωσα ἠλίθιος.
Ἡ θεία-Λένω μὲ κοίταξε μὲ τὰ θολά, γαλανὰ της μάτια.
— Ἀνέπνεε, παιδί μου. Ἀνέπνεε καλά. Ἁπλῶς δὲν εἶχε ὄρεξη νὰ κλάψει. Κοίταζε τὸ καντῆλι σὰν νὰ τὸ ἤξερε ἀπὸ πρίν.
Δὲν εἶπα τίποτα ἄλλο. Ἔγραψα στὸ σημειωματάριό μου: Ν.Β.: Ἡ ἀφήγηση της θ. Λ. ἐνσωματώνει πιθανότατα μεταγενέστερα ἁγιολογικὰ τοπικά (πρβλ. βίους ὁσίων: «οὒκ ἔκλαυσεν»). Καὶ ὕστερα ἔσβησα τὴ σημείωση. Δὲν ξέρω γιατί.
* * *
Τὸν βάφτισαν Παναγιώτη, ὄνομα ποὺ τὸ εἶχε ζητήσει ἡ Σταυροῦλα γιατί, ὅπως ἔλεγε, «αὐτὸ τὸ παιδὶ τὸ ἔταξα στὴν Παναγία». Δὲν ξέρω τί σήμαινε ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ «τὸ ἔταξα». Οἱ γέροι στὰ Βραγγιανὰ λένε ὅτι ἡ Σταυροῦλα εἶχε δεῖ ὄνειρο στὴ μέση τῆς ἐγκυμοσύνης: μιὰ γυναῖκα μὲ μαῦρο μαφόριο, ποὺ κρατοῦσε ἕνα κερὶ καὶ τῆς ἔλεγε «Αὐτὸ θὰ μοῦ τὸ δανείσεις». Ἄλλοι λένε ὅτι δὲν ἦταν ὄνειρο, ὅτι ἦταν τάμα γιὰ τὸν Σωτήριο, ποὺ εἶχε πέσει ἄρρωστος μὲ πνευμονία τὸν προηγούμενο χειμῶνα. Ἄλλοι, πιὸ πεζοί, λένε ὅτι Παναγιώτη ἔλεγαν τὸν νονό. Διαλέξτε. Ἐγώ, ποὺ εἶμαι ἄνθρωπος τῶν πηγῶν, θὰ σᾶς πῶ μόνο ὅτι οἱ τρεῖς ἐκδοχὲς δὲν ἀλληλοαναιροῦνται.
Ἦταν, ἀπὸ τὴν ἀρχή, ἕνα παιδὶ λεπτό. Ὅλοι συμφωνοῦν σὲ αὐτό. Ψηλὸ γιὰ τὴν ἡλικία του, κοκαλιάρικο, μὲ μακριὰ χέρια καὶ μεγάλα μάτια, «σὰν πουλὶ ποὺ δὲν πρόλαβε νὰ βγάλει φτερά», ὅπως μοῦ εἶπε ἕνας μακρινὸς ἀνιψιός του. Ἀλλὰ δυνατό. Ἡ δύναμη ἦταν ἀπὸ ἐκεῖνες ποὺ δὲν φαίνονται: ἔσκαβε, κουβαλοῦσε, σήκωνε σακιὰ μὲ καλαμπόκι ποὺ δὲν θὰ ἔλεγες ὅτι χωράνε στοὺς ὤμους του. Στὰ ἕξι του χρόνια τὸν ἔστειλαν μὲ τὰ πρόβατα.
Καὶ ἀπὸ τὰ ἕξι του χρόνια, ἔψελνε.
Ἐδῶ ὀφείλω νὰ ἀνοίξω μιὰ παρένθεση, γιατὶ ὁ ἀναγνώστης τῆς πόλης θὰ φανταστεῖ λάθος πρᾶγμα. Θὰ φανταστεῖ ἕνα παιδάκι σὲ ἕνα βοσκοτόπι, μὲ ἕνα ῥαβδάκι, νὰ σιγοτραγουδάει ἕνα τροπάριο σὰν νανούρισμα. Ὄχι. Οἱ γέροι ποὺ τὸν ἄκουσαν μιλάνε γιὰ κάτι ἄλλο.
— Τὸν ἄκουγες ἀπὸ τὴν ἄλλη ῥάχη, μοῦ εἶπε ὁ μπάρμπα-Θύμιος, ὀγδόντα ἑπτὰ χρονῶν, ποὺ ἦταν τρία χρόνια μικρότερος ἀπὸ τὸν παπα-Παναγιώτη καὶ βοσκοῦσε στὸ διπλανὸ λιβάδι. Ἀπὸ τὴν ἄλλη ῥάχη, σοῦ λέω, κι ἀνάμεσα ἦταν τὸ ῥέμα. Ἐμεῖς τὰ ἄλλα παιδιὰ φωνάζαμε, πετάγαμε πέτρες, κυνηγούσαμε τὶς κατσίκες. Αὐτὸς καθόταν σὲ μιὰ πέτρα μὲ τὸ Ψαλτῆρι ἀνοιχτό πάνω στὰ γόνατα καὶ ἔψελνε. Ἤξερε τρία γράμματα ὅλα κι ὅλα, ἀλλὰ ἔψελνε. Ὁλόκληρους ψαλμούς. Νομίζαμε πὼς τοῦς ἤξερε ἀπέξω. Δὲν τοῦς ἤξερε. Τοῦς διάβαζε συλλαβιστὰ καὶ τοῦς ἔψελνε μαζί. Πῶς γίνεται αὐτό, δὲν ξέρω.
— Τί ἔψελνε; ῥώτησα.
— Ὅ,τι ἔβρισκε. Τὸν Ἑξάψαλμο. Τὸν Ἄμωμο. Τὶς Ὧρες. Τό «Τὴν ὡραιότητα τῆς παρθενίας σου». Αὐτὸ τὸ τελευταῖο τὸ ἔλεγε συνέχεια. Τὴ μεγάλη Παράκληση. Ἕνα κατσίκι, ἡ Μαυρομάτα, τὸν ἀκολουθοῦσε ἀπὸ πέτρα σὲ πέτρα σὰν σκυλί, καὶ καθόταν δίπλα του ὅταν ἔψελνε. Γελούσαμε. Τοῦ λέγαμε «Παναγιώτη, σοῦ ἔγινε ψάλτισσα ἡ κατσίκα». Κι αὐτὸς γελοῦσε κι αὐτός. Εἶχε ὡραῖο γέλιο. Κοντό, σὰν σπασμένο, σὰν νὰ ντρεπόταν ποὺ γελοῦσε.
Ὁ μπάρμπα-Θύμιος κοίταξε τὸ βουνὸ ἀπέναντι, ὅπου τὸ φθινόπωρο εἶχε κάνει τὶς ὀξιὲς πορτοκαλιὲς καὶ τὰ ἔλατα πιὸ μαῦρα ἀπὸ ποτέ.
— Ξέρεις τί μοῦ ἔλεγε; εἶπε. Μοῦ ἔλεγε: «Θύμιο, τὰ πρόβατα ἀκοῦνε καλύτερα ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους.» Ἐγὼ τὸν κορόιδευα. Τώρα, στὰ γεράματα, νομίζω πὼς εἶχε δίκιο.
Τὸ Ψαλτῆρι ποὺ διάβαζε συλλαβιστὰ ἦταν τῆς μάνας του. Ἕνα μικρό, βενετσιάνικο Ψαλτῆρι τοῦ 1871, τυπωμένο στὸ Τυπογραφεῖο τοῦ Φοίνικος, μὲ ξύλινα ἐξώφυλλα ντυμένα μὲ δέρμα ποὺ εἶχε μαλακώσει σὰν γάντι. Τὸ εἶδα. Ὑπάρχει ἀκόμα. Τὸ φυλάει μιὰ ἀπὸ τὶς κόρες του, ποὺ δὲν θέλησε νὰ μοῦ μιλήσει — καὶ δικαίως, γιατὶ δὲν εἶναι δουλειά μου νὰ μπαίνω στὸ σπίτι τῶν παιδιῶν του — ἀλλὰ ποὺ δέχτηκε νὰ τὸ φέρει ὁ παπα-Κωνσταντῖνος στὸ γραφεῖο τοῦ ναοῦ γιὰ μιὰ ὥρα, ἕνα ἀπόγευμα τοῦ Φλεβάρη, γιὰ νὰ τὸ φωτογραφίσω.
Τὸ περιθώριο εἶναι γεμάτο σημάδια. Δὲν εἶναι σημειώσεις — ὁ μικρὸς Παναγιώτης δὲν ἤξερε νὰ γράφει τότε. Εἶναι κάτι ἄλλο: μικρὰ σταυρουδάκια, χαραγμένα μὲ τὸ νύχι, δίπλα σὲ στίχους. Τὰ μέτρησα ὅπως μετράω τὶς διορθώσεις τῶν ἀντιγραφέων. Εἶναι διακόσια δεκαέξι. Τὰ περισσότερα εἶναι δίπλα σὲ στίχους ποὺ μιλάνε γιὰ φῶς καὶ γιὰ νερό. «Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτὶ σου ὀψόμεθα φῶς.» «Ἐκ βαθέων ἐκέκραξά σοι, Κύριε.» «Σὺ φωτιεῖς λύχνον μου, Κύριε.»
Ἡ τελευταία φράση ἦταν σημαδεμένη μὲ τρία σταυρουδάκια, τὸ ἕνα πάνω ἀπὸ τὸ ἄλλο. Εἶναι ἀπὸ τὸν δέκατο ἕβδομο ψαλμό. Ἐσὺ θὰ ἀνάψεις τὸ λυχνάρι μου, Κύριε. Κοίταζα τὰ τρία νυχοχαράγματα γιὰ πολὺ ὥρα, ἐνῶ ὁ παπα-Κωνσταντῖνος περίμενε ὑπομονετικά, μὲ τὰ χέρια σταυρωμένα πάνω στὸ ῥάσο του. Σκεφτόμουν ὅτι κανένας εἰδικὸς δὲν θὰ μποροῦσε ποτὲ νὰ χρονολογήσει ἕνα σημάδι ἀπὸ νύχι. Καὶ ὅτι κανένας εἰδικὸς δὲν χρειαζόταν νὰ τὸ χρονολογήσει, γιατὶ ἤξερα πότε εἶχε γίνει. Ἤξερα, ὅπως ξέρεις κάτι πού σοῦ τὸ ἔχουν πεῖ πολλοὶ ἄνθρωποι ἀπὸ διαφορετικοὺς δρόμους, καὶ κανεὶς δὲν σοῦ τὸ ἔχει ἀποδείξει.
* * *
Ἦρθε ὁ πόλεμος. Ἦρθε ἡ Κατοχή. Τὰ Ἄγραφα, ποὺ ποτὲ δὲν τὰ εἶχαν πατήσει οἱ Τοῦρκοι — ἀπὸ ἐκεῖ τὸ ὄνομα, λένε, γιατὶ δὲν γράφτηκαν ποτὲ στὰ κατάστιχα τῶν φόρων τοῦ σουλτάνου, καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ πιὸ ὄμορφη ἐτυμολογία ποὺ ξέρω, ἀκόμα κι ἂν οἱ συνάδελφοί μου γλωσσολόγοι τὴν ἀμφισβητοῦν μὲ μανία — τὰ Ἄγραφα τώρα τὰ πάτησαν οἱ Ἰταλοὶ καὶ οἱ Γερμανοί, τὰ πάτησαν οἱ ἀντάρτες, τὰ πάτησε ἡ πεῖνα. Καὶ ἡ πεῖνα ἦταν ὁ χειρότερος ἀπὸ ὅλους, γιατὶ δὲν ἔφευγε τὸ βράδυ.
Τό 1942 πέθαναν στὰ Βραγγιανὰ ἕντεκα ἄνθρωποι ἀπὸ τὴν πεῖνα. Τὸ βρῆκα στὸ ληξιαρχεῖο τοῦ Δήμου Ἀγράφων, σὲ ἕνα βιβλίο μὲ φθαρμένη ῥάχη, γραμμένο μὲ μιὰ καλλιγραφικὴ γραφὴ ὑπαλλήλου ποὺ προσπαθοῦσε νὰ κρατήσει ἀξιοπρέπεια μέσα στὴ συμφορά. Οἱ ἑπτὰ ἀπὸ αὐτοὺς ἦταν παιδιὰ κάτω τῶν πέντε ἐτῶν. Δίπλα σὲ κάθε ὄνομα, ὡς αἰτία θανάτου: «ἀτροφία». Ὄχι «πεῖνα». Ἀτροφία. Ἡ γλῶσσα τῆς γραφειοκρατίας εἶναι ἡ μόνη ποὺ ἔχει λέξη γιὰ νὰ μὴ λέει τίποτα.
Ἡ οἰκογένεια τοῦ Σωτήριου ἐπέζησε. Πῶς, δὲν ξέρω. Εἶχαν μερικὰ πρόβατα, ἕνα χωράφι μὲ καλαμπόκι στὸ ῥέμα, μιὰ καστανιὰ ποὺ κάθε φθινόπωρο ἔριχνε τὰ κάστανά της σὰν ἐλεημοσύνη. Ἡ μάνα ἔβραζε τσουκνίδες, βροῦβες, ὅ,τι πράσινο φύτρωνε στὶς πέτρες. Ὁ μπάρμπα-Θύμιος θυμᾶται ὅτι ὁ μικρὸς Παναγιώτης ἔδινε τὸ ψωμί του σὲ ἄλλα παιδιά.
— Εἶχε ἕνα κομμάτι μπομπότα, ὅσο ἡ παλάμη σου. Αὐτὸ ἦταν γιὰ ὅλη τὴ μέρα. Καὶ τὸ ἔκοβε στὰ τρία. Τὸ ἕνα γιὰ τὴ Μαυρομάτα — ναί, γιὰ τὴν κατσίκα, μὴ γελᾶς — τὸ ἕνα γιὰ τὸν Κῶτσο τοῦ Παπαδῆμα, ποὺ δὲν εἶχε πατέρα, καὶ τὸ ἕνα γιὰ τὸν ἴδιο. Τοῦ λέγαμε «Παναγιώτη, θὰ ψοφήσεις». Καὶ γελοῦσε. «Ἡ Παναγία δὲν ἀφήνει κανέναν νὰ ψοφήσει, Θύμιο. Μόνο νὰ πεθάνει. Εἶναι ἄλλο.»
Δὲν ξέρω ἂν τὸ εἶπε ἔτσι. Ὁ μπάρμπα-Θύμιος ἔχει περάσει ἑβδομῆντα ἑπτὰ χρόνια νὰ γυαλίζει αὐτὴ τὴ φράση στὸ μυαλό του, καὶ οἱ φράσεις ποὺ γυαλίζονται πολὺ ἀλλάζουν σχῆμα, ὅπως οἱ πέτρες τοῦ ποταμοῦ. Ἀλλὰ τὸ γράφω, γιατὶ εἶναι ἀληθινὸ μὲ τὸν τρόπο ποὺ εἶναι ἀληθινὰ τὰ σημάδια ἀπὸ νύχι στὸ περιθώριο ἑνὸς Ψαλτηρίου.
* * *
Ὑπάρχει καὶ μιὰ ἄλλη ἱστορία ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ χρόνια, ποὺ δὲν τὴ λέει κανεὶς βιογράφος. Μοῦ τὴν εἶπε ὁ μπάρμπα-Θύμιος, στὴν τρίτη ἐπίσκεψή μου, σὰν νά τοῦ ἦρθε ξαφνικά, ἐνῶ μιλούσαμε γιὰ κάτι ἄλλο.
Τὸν Μάρτη τοῦ 1945, μετὰ τὴν Ἀπελευθέρωση, ἦρθε στὰ Βραγγιανὰ ἕνα μουλάρι φορτωμένο μὲ κιβώτια. Ἦταν ἀπὸ τήν UNRRA, τὴ βοήθεια τῶν Συμμάχων, ποὺ μοιραζόταν στὰ πεινασμένα χωριὰ τῆς Ἑλλάδας: ἀλεύρι, γάλα σὲ σκόνη, κονσέρβες, κουβέρτες. Καὶ σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ κιβώτια, κανεὶς δὲν ξέρει πῶς, γιατὶ δὲν ἦταν στὴ λίστα, ἦταν πορτοκάλια. Ἕνα κιβώτιο πορτοκάλια. Ἀπὸ τὴν Παλαιστίνη, ἔγραφε τὸ σῆμα στὸ ξύλο, στὰ ἀγγλικά, ποὺ κανεὶς δὲν ἤξερε νὰ διαβάσει.
Τὰ παιδιὰ τῶν Βραγγιανῶν δὲν εἶχαν δεῖ ποτὲ πορτοκάλι. Οὔτε οἱ μεγάλοι, οἱ περισσότεροι. Ὁ δάσκαλος τὰ μοίρασε στὴν πλατεία, ἕνα σὲ κάθε παιδί. Ὁ μπάρμπα-Θύμιος θυμᾶται τὴ μυρωδιά. «Σὰν νὰ ἄνοιξε κάποιος ἕνα παράθυρο στὸν Παράδεισο», μου εἶπε, καὶ ντράπηκε ἀμέσως γιὰ τὴ φράση, γιατὶ δὲν ἦταν ἄνθρωπος τῶν φράσεων.
Ὁ Παναγιώτης, ἕντεκα χρονῶν, πῆρε τὸ πορτοκάλι του. Τὸ κράτησε στὴ χοῦφτα του. Τὸ μύρισε. Καὶ δὲν τὸ ἔφαγε.
— Ὅλοι τὰ φάγαμε ἐκεῖ, στὴν πλατεία, μὲ τὴ φλοῦδα, μοῦ εἶπε ὁ μπάρμπα-Θύμιος. Δὲν ξέραμε ὅτι ἡ φλοῦδα δὲν τρώγεται. Ἐκεῖνος τὸ ἔβαλε στὴν τσέπη του. Καὶ τὸ βράδυ τὸ πῆγε στὸ σπίτι τοῦ Κώτσου τοῦ Παπαδῆμα. Θυμᾶσαι, σοῦ εἶπα, αὐτὸς ποὺ δὲν εἶχε πατέρα, πού τοῦ ἔδινε τὸ ἕνα τρίτο ἀπὸ τὴν μπομπότα του. Ἡ μικρὴ ἀδελφὴ τοῦ Κώτσου, ἡ Ἀσημίνα, πέντε χρονῶν, ἦταν ἄρρωστη ἀπὸ τὸν Γενάρη. Πυρετός, βῆχας, δὲν ἔτρωγε. Ἦταν ἡ μόνη ἀπὸ τὰ παιδιὰ τοῦ χωριοῦ ποὺ δὲν εἶχε κατέβει στὴν πλατεία, γιατὶ δὲν μποροῦσε νὰ σηκωθεῖ. Καὶ ὁ Παναγιώτης μπῆκε στὸ σπίτι καὶ τῆς ἔδωσε τὸ πορτοκάλι. Καὶ κάθισε δίπλα της, στὸ κρεβάτι, καὶ τῆς τὸ ξεφλούδισε. Μὲ τὰ νύχια του. Καὶ τῆς τὸ ἔδινε φέτα-φέτα. Καὶ ἡ μικρή, ποὺ δὲν ἔτρωγε τίποτα δύο μῆνες, τὸ ἔφαγε ὅλο.
Ὁ μπάρμπα-Θύμιος σώπασε. Μετὰ εἶπε:
— Ἡ Ἀσημίνα ἔζησε. Παντρεύτηκε στὴ Λαμία. Ἔκανε τέσσερα παιδιά. Πέθανε πέρσι, ὀγδόντα δύο χρονῶν. Καὶ στὴν κηδεία της, ὁ γιός της μοῦ εἶπε ὅτι κάθε Χριστούγεννα, σὲ ὅλη της τὴ ζωή, ἡ μάνα του ἀγόραζε ἕνα πορτοκάλι, τὸ καλύτερο ποὺ ἔβρισκε, καὶ τὸ ἔβαζε στὸ εἰκονοστάσι. Καὶ ὅταν τὴ ρωτοῦσαν γιατί, ἔλεγε: «Γιὰ τὸν Παναγιώτη τοῦ Σωτήρη. Πού μοῦ ἔδωσε τὸ δικό του.»
Στὸ κατάστιχο, στὶς πρῶτες σελίδες, μὲ τὴ μιμητικὴ παιδικὴ γραφή, στὴ στήλη τῶν ζωντανῶν: ΑΣΗΜΙΝΑ ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΗΜΑ. Καὶ δίπλα, ἕνας μικρὸς κύκλος, ζωγραφισμένος μὲ μολύβι. Δὲν εἶναι κερί. Εἶναι στρογγυλός, μὲ μιὰ μικρὴ γραμμὴ ἀπὸ πάνω, σὰν κοτσάνι.
Ἕνα πορτοκάλι.
Καὶ ἡ Ἀσημίνα εἶχε μετακινηθεῖ στὴ δεξιὰ στήλη. Μὲ τὴ γέρικη, τρεμάμενη γραφή, καὶ μιὰ χρονολογία: 2020. Δὲν ἦταν πέρσι, ὅπως νόμιζε ὁ μπάρμπα-Θύμιος. Ἦταν πρόπερσι. Ὁ παπᾶς τὸ ἤξερε καλύτερα.
* * *
Καὶ τώρα, τὸ περιστατικὸ μὲ τὰ κεριά.
Θὰ τὸ διηγηθῶ ὅπως τὸ συνέθεσα ἀπὸ πέντε διαφορετικὲς ἀφηγήσεις, ἀφήνοντας τὶς ἀντιφάσεις στὴ θέση τους, γιατὶ οἱ ἀντιφάσεις εἶναι ἡ ὑπογραφὴ τῆς ἀλήθειας. Τὰ πλαστὰ κείμενα δὲν ἔχουν ποτὲ ἀντιφάσεις· ὁ πλαστογράφος εἶναι πάντα πιὸ συνεπὴς ἀπὸ τὴ ζωή.
Ἦταν ἄνοιξη — ἢ φθινόπωρο, κατὰ τὴ θεία-Λένω — τοῦ 1943, ἤ τοῦ 1944. Ὁ Παναγιώτης ἦταν ἐννιὰ ἢ δέκα χρονῶν. Ἦταν παραμονὴ γιορτῆς, κατὰ τὶς περισσότερες ἀφηγήσεις παραμονὴ τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, ποὺ εἶναι καὶ ἡ γιορτὴ τῆς Παναγίας στὸ Βαλάρι, ἂν καὶ ἡ ἐκκλησία πανηγυρίζει τὸν Δεκαπενταύγουστο. Ἡ οἰκογένεια δὲν εἶχε τίποτα νὰ προσφέρει στὴν ἐκκλησία. Οὔτε λάδι γιὰ τὰ καντήλια, οὔτε σιτάρι γιὰ πρόσφορο. Εἶχε μόνο τρία κεριά, λιωμένα κομμάτια ἀπὸ παλιὰ κεριὰ ποὺ ἡ μάνα τὰ εἶχε ξαναλιώσει σὲ ἕνα τενεκεδάκι καὶ τὰ εἶχε πλάσει μὲ τὰ δάχτυλα γύρω ἀπὸ ἕνα φυτίλι ἀπὸ βαμβάκι. Τρία κεράκια, ἄσχημα, στραβά, ὅσο ἕνα δάχτυλο τὸ καθένα. Ἡ μάνα τὰ φύλαγε στὸ ῥάφι πάνω ἀπὸ τὸ τζάκι, μέσα σὲ ἕνα πανί, γιὰ τὶς μεγάλες ἀνάγκες — γιὰ ὥρα θανάτου, γιὰ ὥρα γέννας, γιὰ ὥρα ποὺ θὰ χρειαζόταν φῶς ποὺ νὰ μὴν εἶναι φωτιά.
Ὁ μικρὸς τὰ πῆρε. Χωρὶς νὰ ῥωτήσει.
Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτο πρᾶγμα ποὺ συμφωνοῦν ὅλες οἱ ἀφηγήσεις καὶ πού, νομίζω, τρομάζει λίγο τοὺς ἁγιογράφους του: ὅτι ὁ παπα-Παναγιώτης, τὸ πρῶτο του θαῦμα, τὸ ξεκίνησε μὲ μιὰ μικρὴ κλοπή. Πῆρε ἀπὸ τὸ σπίτι τὰ κεριὰ τῆς ἀνάγκης χωρὶς νὰ ῥωτήσει τὴ μάνα του, γιατὶ ἤξερε ὅτι θὰ τοῦ ἔλεγε ὄχι. Καὶ κατέβηκε τὸ μονοπάτι πρὸς τὴν Παναγία, μὲ τὰ τρία κεράκια στὴ χοῦφτα του, γιὰ νὰ τὰ ἀνάψει μπροστὰ στὴν εἰκόνα, γιατί, ὅπως εἶπε ἀργότερα στὴ μάνα του, «δὲν γίνεται νὰ ἔχει γιορτὴ ἡ Παναγία καὶ νὰ μήν τῆς πάει κανεὶς οὔτε ἕνα φῶς».
Τὸ μονοπάτι ἀπὸ τὸ σπίτι τοῦ Σωτήριου ὡς τὴν ἐκκλησία τῆς Παναγίας ἦταν, τότε, περίπου τετρακόσια μέτρα. Τὸ περπάτησα. Κατηφορίζει ἀνάμεσα σὲ ξερολιθιές, περνάει δίπλα ἀπὸ μιὰ βρύση μὲ γοῦρνα, στρίβει κάτω ἀπὸ μιὰ μεγάλη καρυδιὰ καὶ βγαίνει στὸ προαύλιο τῆς ἐκκλησίας ἀπὸ τὰ πλάγια. Ὅταν φυσάει ἀπὸ τὴ ῥάχη, καὶ φυσάει σχεδὸν πάντα, ὁ ἀέρας σὲ σπρώχνει ἀπὸ πίσω σὰν χέρι.
Δὲν εἶχε σπίρτα. Αὐτὸ εἶναι τὸ δεύτερο πρᾶγμα στὸ ὁποῖο συμφωνοῦν ὅλοι. Δὲν ὑπῆρχαν σπίρτα στὰ Βραγγιανὰ τό 1943· ἦταν πολυτέλεια, καὶ ὅσα ὑπῆρχαν τὰ φύλαγαν σὰν φλουριά. Ἡ φωτιὰ ἄναβε μὲ τσακμάκι καὶ ἴσκα, ἢ μεταφερόταν ἀπὸ σπίτι σὲ σπίτι μέσα σὲ ἕνα κομμάτι κεραμίδι μὲ ἀναμμένα κάρβουνα. Ὁ μικρὸς σκόπευε, προφανῶς, νὰ ἀνάψει τὰ κεριὰ ἀπὸ τὸ καντῆλι τῆς ἐκκλησίας, ἂν τὸ καντῆλι ἔκαιγε — καὶ εἶναι ἀμφίβολο ἂν ἔκαιγε, γιατὶ λάδι δὲν ὑπῆρχε γιὰ κανένα καντῆλι ἐκείνη τὴν ἐποχή.
Κάπου ἀνάμεσα στὴ βρύση καὶ στὴν καρυδιά, τὰ κεριὰ ἄναψαν.
Καὶ τὰ τρία μαζί. Στὰ χέρια του.
* * *
Ἐδῶ οἱ ἀφηγήσεις χωρίζονται.
Ὁ μπάρμπα-Θύμιος, ποὺ δὲν ἦταν ἐκεῖ ἀλλὰ τὸ ἔμαθε τὴν ἴδια μέρα, λέει ὅτι ὁ Παναγιώτης τρόμαξε τόσο ποὺ τὰ ἔριξε κάτω, καὶ ὅτι συνέχισαν νὰ καῖνε στὸ χῶμα, καὶ ὅτι τὰ ξανασήκωσε μὲ τρεμάμενα χέρια καὶ τὰ κατέβασε ἔτσι ἀναμμένα ὡς τὴν ἐκκλησία, χωρὶς νὰ σβήσουν, παρὰ τὸν ἀέρα.
Ἡ θεία-Λένω λέει ὅτι δὲν τὰ ἔριξε. Ὅτι στάθηκε ἀκίνητος καὶ κοίταζε τὶς τρεῖς φλόγες στὴ χοῦφτα του, καὶ ὅτι οἱ φλόγες δὲν τὸν ἔκαιγαν. Ὅτι τὸ κερὶ ἕλιωνε καὶ ἔτρεχε στὰ δάχτυλά του καὶ τὰ δάχτυλα δὲν κοκκίνιζαν.
Ἕνας τρίτος, ποὺ δὲν θέλησε νά τοῦ γράψω τὸ ὄνομα, λέει ὅτι ἡ Κατερίνα ἡ Μαργωνίνα, ἡ μαμή, ἦταν στὴ βρύση ἐκείνη τὴν ὥρα καὶ εἶδε τὸ παιδὶ νὰ περνάει μὲ τὰ κεριὰ ἀναμμένα, καὶ νόμισε πὼς κάποιος τοῦ τὰ εἶχε ἀνάψει στὸ σπίτι, καὶ τοῦ φώναξε «Πρόσεχε, θὰ καείς!», καὶ τὸ παιδὶ γύρισε καὶ τὴν κοίταξε «μὲ ἕνα βλέμμα σὰν νὰ ἔβλεπε κάτι πίσω της», καὶ δὲν ἀπάντησε.
Ὁ τέταρτος — ὁ μακρινὸς ἀνιψιός — λέει ὅτι ὅλα αὐτὰ εἶναι παραμύθια, ὅτι ὁ μικρὸς εἶχε κρυφὰ ἕνα τσακμάκι ἀπὸ τὸν πατέρα του, καὶ ὅτι ἡ ἱστορία φούσκωσε ἀργότερα, ὅταν ὁ Παναγιώτης ἔγινε παπᾶς καὶ ὁ κόσμος ἄρχισε νὰ μαζεύει θαύματα γύρω του ὅπως μαζεύουν τὰ σίδερα γύρω ἀπὸ τὸν μαγνήτη. «Καὶ μάλιστα», πρόσθεσε, «αὐτὸ τὸ ἔλεγε κι ὁ ἴδιος. Ὅταν τὸν ρωτοῦσαν, ἔλεγε «Παραμύθια, παιδί μου, παραμύθια».»
Καὶ ἡ πέμπτη ἀφήγηση εἶναι τοῦ ἴδιου τοῦ παπα-Παναγιώτη. Δὲν εἶναι ἀφήγηση στὴν πραγματικότητα. Εἶναι μιὰ σιωπή.
Γιατὶ αὐτὸ εἶναι τὸ μόνο σημεῖο ὅπου συμφωνοῦν καὶ οἱ πέντε. Ὅτι ὁ ἴδιος δὲν μίλησε ποτὲ γι᾽ αὐτό. Ἡ μάνα του τὸ ἔμαθε ἀπὸ τρίτους, ἀπὸ τὴ μαμή στὴ βρύση. Ὅταν τὸν ῥώτησε τὸ βράδυ, ἐκεῖνος κοίταξε κάτω καὶ εἶπε μόνο: «Τὰ ἔβαλα μπροστὰ στὴν Παναγία, μάνα. Συγχῶρα με ποὺ τὰ πῆρα.» Τίποτα ἄλλο. Καὶ ὅταν, χρόνια ἀργότερα, παπᾶς πιά, γέρος πιά, τὸν ρωτοῦσαν προσκυνητὲς ἀπὸ τὴν Ἀθήνα, μὲ ἐκείνη τὴν ἀδιάκριτη πεῖνα ποὺ ἔχουν οἱ ἄνθρωποι τῶν πόλεων γιὰ τὸ θαυμαστό, «Γέροντα, εἶναι ἀλήθεια γιὰ τὰ κεριά;», ἐκεῖνος γελοῦσε τὸ κοντό του γέλιο, τὸ σπασμένο, καὶ ἔλεγε: «Τί νά σοῦ πῶ, εὐλογημένε. Ἤμουν μικρό. Τὰ παιδιὰ βλέπουν πολλά.» Καὶ ἄλλαζε κουβέντα.
Ὁ ἀνιψιὸς τὸ ἑρμηνεύει ὡς παραδοχὴ ὅτι ἦταν παραμύθι. Ἡ θεία-Λένω τὸ ἑρμηνεύει ὡς ταπείνωση. Ἐγώ, ποὺ ἔχω περάσει τὴ ζωή μου ἑρμηνεύοντας σιωπὲς σὲ περιθώρια, ξέρω μόνο ἕνα πρᾶγμα: ὅτι ὑπάρχουν σιωπὲς ποὺ κρύβουν κάτι ποὺ δὲν ὑπάρχει, καὶ σιωπὲς ποὺ κρύβουν κάτι ποὺ ὑπάρχει τόσο πολὺ ποὺ δὲν χωράει σὲ λέξεις. Καὶ ὅτι, ἀπὸ ἔξω, οἱ δύο σιωπὲς εἶναι πανομοιότυπες.
* * *
Θὰ κλείσω τὸ κεφάλαιο μὲ κάτι δικό μου, γιατὶ πρέπει, νομίζω, νὰ εἶμαι τίμιος γιὰ τὴ θέση ἀπὸ τὴν ὁποία γράφω.
Τὴ δεύτερη ἑβδομάδα μετὰ τὴν κηδεία, καθισμένος στὸ γραφεῖο μου στὸ Παγκράτι μὲ μιὰ λάμπα ἐργασίας καὶ ἕναν μεγεθυντικὸ φακό, διάβασα ὁλόκληρο τὸ φύλλο τοῦ 1678. Μου πῆρε τέσσερις βραδιές, γιατὶ τὸ χαρτὶ εἶχε φθορὲς καὶ οἱ συντομογραφίες τοῦ Ἀναστασίου ἦταν ἰδιότροπες — ἔγραφε τό «καί» μὲ ἕνα σίγμα στραμμένο ἀνάποδα, πρᾶγμα ποὺ δὲν τὸ ἔχω ξαναδεῖ οὔτε στοὺς ἀντιγραφεῖς τῆς Ἠπείρου οὔτε σὲ ἐκείνους τῆς Πελοποννήσου. Τὸ κείμενο εἶναι σύντομο: δεκαεννέα γραμμές. Δὲν θὰ τὸ παραθέσω ὁλόκληρο ἀκόμα. Θὰ πῶ μόνο ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα εἶδος σημειώματος — ὄχι γιὰ ἐπιστολή, ὄχι γιὰ προφητεία μὲ τὴν τυπικὴ ἔννοια, ἀλλὰ γιὰ κάτι ποὺ μοιάζει περισσότερο μὲ προσευχὴ γραμμένη ἀπὸ ἕναν νεαρὸ δάσκαλο στὸ περιθώριο τῆς ζωῆς του.
Ὁ Ἀναστάσιος γράφει ὅτι ὁ δάσκαλός του, ὁ Εὐγένιος — ὁ Ἅγιος Εὐγένιος ὁ Αἰτωλός, ὁ ἱδρυτὴς τῆς σχολῆς τῶν Βραγγιανῶν, ποὺ πέθανε τέσσερα χρόνια ἀργότερα, τὸ 1682 — τοῦ εἶπε κάποιο βράδυ, μετὰ τὸν Ἑσπερινό, ὅτι «τὰ γράμματα τῶν Ἀγράφων θὰ σβήσωσιν», ὅτι ἡ σχολὴ θὰ κλείσει, ὅτι τὰ βιβλία θὰ χαθοῦν, ὅτι «ἡ γνῶσις ἀποχωρήσει εἰς τὰς πόλεις». Καὶ ὅτι ὁ μαθητὴς θρήνησε. Καὶ ὅτι ὁ Εὐγένιος τοῦ εἶπε νὰ μὴ θρηνεῖ, γιατί «οὐχ ἡ γνῶσις φωτίζει, ἀλλ᾽ ἡ ἀγάπη». Καὶ ὅτι μιὰ μέρα, πολὺ ἀργότερα, «θὰ ἀναστηθῇ ἐν τοῖς ὄρεσι τούτοις ἱερεὺς ἀγράμματος», ἕνας ἱερέας χωρὶς γράμματα, ποὺ θὰ κάνει περισσότερα ἀπὸ ὅλα τὰ βιβλία τῆς σχολῆς.
Καὶ ὕστερα, ἡ ὑπογραμμισμένη φράση. Ἡ φράση μὲ τὸ μπλέ στυλό.
…καὶ δεκαπέντε φῶτα ἀνημμένα ἀπὸ μιᾶς χειρός, οὐχὶ ἐκ τοῦ βιβλίου ἀλλ᾽ ἐκ τῆς καρδίας, φωτίσουσι ψυχὰς ἐσκοτισμένας…
Δεκαπέντε φῶτα ἀναμμένα ἀπὸ ἕνα χέρι, ὄχι ἀπὸ τὸ βιβλίο ἀλλὰ ἀπὸ τὴν καρδιά, θὰ φωτίσουν ψυχὲς σκοτεινιασμένες.
Ξέρω τί λέει ὁ ἐπαγγελματικός μου ἑαυτός. Λέει ὅτι τέτοιες «προρρήσεις» γιὰ ἕναν μελλοντικὸ ἁπλὸ ἅγιο εἶναι κοινὸς τόπος τῆς μεταβυζαντινῆς γραμματείας. Λέει ὅτι ὁ ἀριθμὸς δεκαπέντε εἶναι συμβολικός, ἀφοῦ δεκαπέντε εἶναι οἱ Ἀναβαθμοί, οἱ ψαλμοί 119 ἕως 133 ποὺ ἔψαλλαν οἱ προσκυνητὲς ἀνεβαίνοντας στὸν ναὸ τῆς Ἱερουσαλήμ. Λέει ὅτι ἡ «ἀγράμματος ἱερεύς» εἶναι τόπος ποὺ ἀντλεῖται ἀπὸ τὴν παράδοση τῶν Γεροντικῶν. Λέει, τέλος, ὅτι τὸ φύλλο μπορεῖ νὰ εἶναι πλαστό, φτιαγμένο τὸν δέκατο ἔνατο αἰῶνα ἀπὸ κάποιον ῥομαντικὸ λόγιο πάνω σὲ παλιὸ χαρτί, ἢ τὸν εἰκοστὸ αἰῶνα ἀπὸ κάποιον ποὺ ἤθελε νὰ βρεῖ τὸ παρελθὸν νὰ τὸν περιμένει.
Αὐτὰ λέει ὁ ἐπαγγελματικός μου ἑαυτός.
Ὁ ἄλλος ἑαυτός μου — αὐτὸς ποὺ δὲν ἔχει ὄνομα, ποὺ δὲν εἶχε μιλήσει ἐδῶ καὶ πολλὰ χρόνια, καὶ ποὺ ἄρχισε νὰ ξυπνάει σιγὰ σιγὰ ἐκεῖνο τὸν χειμῶνα, σὰν ἀρκούδα ποὺ μυρίζει ἄνοιξη — αὐτὸς ὁ ἄλλος ἑαυτὸς δὲν λέει τίποτα. Μόνο κοιτάζει τὰ τρία νυχοχαράγματα δίπλα στό Σὺ φωτιεῖς λύχνον μου, Κύριε, στὸ Ψαλτῆρι ἑνὸς παιδιοῦ ποὺ δὲν ἤξερε νὰ γράφει, καὶ σωπαίνει.
Καὶ ἡ σιωπή του, ἀπὸ ἔξω, μοιάζει πολὺ μὲ τὴ σιωπὴ τοῦ παπα-Παναγιώτη.
ΠΗΓΗ ΣΤΥΛΟΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΤΕΥΧΟΣ 292 (ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2026)