Τοῦ Λάμπρου Κ. Σκόντζου
Θεολόγου – Καθηγητοῦ
Ὁ 4ος μ. Χ. αἰῶνας χαρακτηρίζεται ὡς ὁ «χρυσὸς αἰῶνας τῆς Θεολογίας», χάρις στοὺς μεγάλους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας, οἱ ὁποῖοι ἔζησαν καὶ ἔδρασαν τὴν συγκεκριμένη ἐκείνη χρονικὴ περίοδο. Ἕνας ἀπὸ αὐτοὺς ἦταν καὶ ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ὁ ὁποῖος συγκαταλέγεται στοὺς κορυφαίους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας καὶ στοὺς μεγάλους ἄνδρες τῆς ἱστορίας. Μάλιστα ἀνήκει στὴ χορεία τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν, μαζὶ μὲ τὸν Μέγα Βασίλειο καὶ τὸν Γρηγόριο τὸ Θεολόγο.
Γεννήθηκε στὴν Ἀντιόχεια τὸ 354, κατ’ ἄλλους τὸ 347. Ὁ πατέρας του ὀνομαζόταν Σεκοῦνδος. Ἦταν στρατηγὸς καὶ εἰδωλολάτρης, τὸν ὁποῖο μετέστρεψε στὸν Χριστιανισμὸ ἡ σύζυγός του καὶ μητέρα τοῦ Ἰωάννη, ἡ ὑπέροχη Ἀνθοῦσα. Ὁ πατέρας του πέθανε νωρίς, ἀφήνοντας μόνους, τὴν 20χρονη Ἀνθοῦσα μὲ τὸν μικρὸ Ἰωάννη. Ἐκείνη ἀνάλαβε νὰ τὸν μεγαλώσει μὲ παιδεία καὶ φόβο Θεοῦ καὶ νὰ τοῦ δώσει χριστιανικὴ ἀνατροφή. Ὡς εὐκατάστατη, φρόντισε νὰ τὸν σπουδάσει στὰ καλλίτερα σχολεῖα της Ἀντιόχειας. Ἀφοῦ ὁλοκλήρωσε τὴν ἐγκύκλιο μόρφωσή του, προσκολλήθηκε στὸν ὀνομαστὸ εἰδωλολάτρη Λιβάνιο ὥστε νὰ συμπληρώσει τὶς σπουδές του στὴν ρητορικὴ καὶ στὴ φιλοσοφία. Ἡ ἐπίδοσή του ἦταν τέτοια ὥστε ὁ Λιβάνιος τὸν προόριζε γιὰ διάδοχό του στὴ Σχολή! Ἀλλὰ ὅταν διαπίστωσε ὅτι ἦταν Χριστιανὸς καὶ προόριζε τὸν ἑαυτό του γιὰ τὴ διακονία τῆς Ἐκκλησίας, εἶπε μὲ πικρία: «δυστυχῶς τὸν Ἰωάννη τὸν κέρδισε ἡ Ἐκκλησία»!
Ἀμέσως μετὰ σπούδασε Θεολογία στὴν ὀνομαστὴ Θεολογικὴ Σχολή της Ἀντιόχειας. Ἄσκησε γιὰ λίγο χρόνο τὸ ἐπάγγελμα τοῦ ρήτορα, στὸ ὁποῖο σημείωσε μεγάλη ἐπιτυχία. Ὅμως πολὺ γρήγορα καὶ μετὰ τὸ θάνατο τῆς μητέρας του, ἐγκατέλειψε τὴν κοσμικὴ δόξα, τὸ προσοδοφόρο ἐπάγγελμα καὶ τὶς ἰαχὲς τοῦ πλήθους καὶ ἀφιερώθηκε στὴν ὑπηρεσία τῆς Ἐκκλησίας.
Τὸ 372 βαπτίστηκε καὶ ἀποφάσισε νὰ γίνει μοναχός. Ἀποσύρθηκε στὴν ἔρημο γιὰ κάθαρση, προσευχὴ καὶ πνευματικὴ προετοιμασία γιὰ τὴν κατοπινὴ πορεία τῆς ζωῆς του. Ἔμεινε ἐκεῖ πέντε χρόνια, ἀσκούμενος καὶ μελετῶντας τὶς ἅγιες Γραφές. Ὅμως ἀπὸ τὴν αὐστηρὴ ἄσκηση κλονίστηκε σοβαρὰ ἡ ὑγεία του. Τὸ πρόβλημα αὐτὸ τῆς ὑγείας του θὰ τὸν συνοδεύει σὲ ὅλη του τὴ ζωὴ καὶ θὰ τὸν ταλαιπωρεῖ. Γι’ αὐτὸ γύρισε στὴν Ἀντιόχεια.
Τὸ 381χειροτονήθηκε διάκονος ἀπὸ τὸν ἀρχιεπίσκοπο Μελέτιο καὶ τὸ 385 πρεσβύτερος ἀπὸ τὸν διάδοχό του Φλαβιανό. Γιὰ δεκατρία ὁλόκληρα χρόνια ἐργάστηκε δραστήρια καὶ ἀναδείχθηκε πρότυπο ποιμένα, διδασκάλου καὶ κοινωνικοῦ ἐργάτη. Ἐκφωνοῦσε πύρινους λόγους καὶ ἡ εὐγλωττία του σαγήνευε τὰ πλήθη, τὰ ὁποῖα συνέρρεαν νὰ τὸν ἀκούσουν. Χιλιάδες εἰδωλολάτρες πίστευαν καὶ ἐντάσσονταν στὴν Ἐκκλησία. Ἀξιόλογη ὑπῆρξε ἐπίσης καὶ ἡ κοινωνική του προσφορά. Πλῆθος ἀναξιοπαθούντων ἔβρισκαν κοντά του πνευματικὴ καὶ ὑλικὴ στήριξη.
Ἡ φήμη τοῦ Ἰωάννη ἔφτασε παντοῦ, μέχρι καὶ τὴν Βασιλεύουσα. Στὶς 15 Δεκεμβρίου τοῦ 397 κλήθηκε στὴν Κωνσταντινούπολη ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἀρκάδιο (395-408) γιὰ νὰ βοηθήσει στὴν ἀνόρθωση τῆς Ἐκκλησίας. Ἐκεῖ, τὸ 398 ἀναγκάστηκε, παρὰ τὴ θέλησή του, νὰ χειροτονηθεῖ ἐπίσκοπος καὶ νὰ ἀναλάβει τὸ θρόνο τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὡς ἀρχιεπίσκοπος τῆς πρωτόρθονης Ἐκκλησίας, ἐπιδόθηκε μὲ πρωτοφανῆ ζῆλο γιὰ τὴν ἀνόρθωση τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων. Ἀπομάκρυνε τοὺς διεφθαρμένους καὶ ἀνάξιους ἱερωμένους καὶ προώθησε τοὺς ἄξιους. Καθαίρεσε 13 τοὐλάχιστον ἐπισκόπους γιὰ «σιμωνία» καὶ ἠθικὰ παραπτώματα.
Ἀπὸ τὶς πρῶτες μέρες ὀργάνωσε ἕνα καταπληκτικὸ δίκτυο ἀνακούφισης τῶν χιλιάδων φτωχῶν καὶ κατατρεγμένων τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Σίτιζε καθημερινὰ περισσότερους ἀπὸ 7.000 ἀπόρους. Δημιούργησε ἐπίσης ἱδρύματα, νοσοκομεῖα καὶ ἄσυλα γιὰ τὰ ὀρφανά, τὶς χῆρες, τοὺς ἡλικιωμένους, τοὺς ἀσθενεῖς καὶ ἀνάπηρους, ὅπου παρέχονταν δωρεὰν διακονία σὲ ὅλους.
Ταυτόχρονα ὀργάνωσε ἀκόμα μιὰ γιγαντιαία ἱεραποστολικὴ ἀποστολὴ μὲ μοναχοὺς ἱεραποστόλους στὴν Περσία, τὴν Κελτική, τὴν Φοινίκη, τὴ Σκυθία καὶ τὴν Γοτθία, μεταστρέφοντας χιλιάδες εἰδωλολατρῶν καὶ ἱδρύοντας Ἐκκλησίες στὶς χῶρες αὐτές.
Μιλοῦσε ἀδιάκοπα καὶ μὲ τὴ γνωστὴ ρητορική του δεινότητα σαγήνευε τὰ πλήθη, ἐλέγχοντας τὴν ἁμαρτία καὶ τὴ διαφθορά. Ἀνέλαβε, ἐπίσης ἕναν τιτάνιο ἀγῶνα κατὰ τῆς διαφθορᾶς καὶ τῆς ἀκολασίας ποὺ εἶχε ἐπικρατήσει στὴν πλούσια πρωτεύουσα τοῦ κράτους. Ὁ ἔλεγχός του ἔφτασε μέχρι τὰ ἀνάκτορα καὶ ἰδιαίτερα στηλίτευσε τὴν διεφθαρμένη αὐτοκράτειρα Εὐδοξία καὶ τὸν ἐπίσης διεφθαρμένο αὐλικὸ Εὐτρόπιο. Ἦρθε σὲ ρήξη μὲ τοὺς ἰσχυροὺς τοῦ χρήματος, τῆς κρατικῆς ἐξουσίας καὶ ἐπίσης μὲ τοὺς διεφθαρμένους ἐπισκόπους καὶ κληρικούς.
Τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἐλέγχων του ἦταν νὰ πέσει σὲ δυσμένεια καὶ νὰ ὑποστεῖ φοβερὲς διώξεις. Ἡ ἀδίστακτη αὐτοκράτειρα, πέτυχε μὲ τὴ βοήθεια τοῦ ἐπίσης διεφθαρμένου Ἀρχιεπισκόπου Ἀλεξανδρείας Θεοφίλου καὶ τὴ συμμετοχὴ 36 ἐπισκόπων, νὰ συγκαλέσει τὸ 403 τὴν ἐν Δρῦ ψευδοσύνοδο, νὰ καθαιρέσει τὸν Χρυσόστομο καὶ νὰ τὸν ἐξορίσει στὴν Βηθυνία. Μετὰ ὅμως ἀπὸ σφοδρὴ ἀντίδραση καὶ στάση τοῦ πιστοῦ λαοῦ, ἡ Εὐδοξία ἀναγκάστηκε νὰ τὸν ἀνακαλέσει ἀπὸ τὴν ἐξορία καὶ νὰ ἀποκαταστήσει στὸ θρόνο του. Ἀλλὰ ὁ μεγάλος ἐλεγκτὴς δὲν ἔπαψε καὶ πάλι νὰ στηλιτεύει τὴ διεφθαρμένη ἐξουσία. Τὸ 404 τὸν ἐξόρισε καὶ πάλι στὴν Κουκουσό της Καππαδοκίας καὶ ἀπὸ ἐκεῖ πιὸ μακριά, στὰ Κόμανα τοῦ Πόντου, στὰ σύνορα μὲ τὴν Ἀρμενία, ὅπου κοιμήθηκε ἀποκαμωμένος ἀπὸ τὶς ταλαιπωρίες καὶ τὶς σωματικές του παθήσεις στὶς 14 Σεπτεμβρίου τοῦ 407.
Τὸ 438 ἀποκομίσθηκε τὸ λείψανό του μὲ τιμὲς στὴν Κωνσταντινούπολη, ὅπου σύσσωμος ὁ λαός της Βασιλεύουσας φώναζε: «Ἰωάννη γύρισες στὸ θρόνο σου»!
Τὸ συγγραφικὸ θεολογικὸ ἔργο ποὺ κληροδότησε στὴν Ἐκκλησία εἶναι τεράστιο. Ὑπῆρξε ἀπαράμιλλος ἑρμηνευτὴς τῶν Γραφῶν, πραγματικὴ αὐθεντία γιὰ τοὺς κατοπινοὺς θεολόγους. Ἔγραψε πλῆθος ἐπιστολῶν. Μᾶς διασώθηκαν ἐπίσης πληθώρα ὁμιλιῶν του, τὶς ὁποῖες κατέγραφαν σύγχρονοι ταχυγράφοι, καὶ τὶς ὁποῖες διακρίνει ἡ ρητορικὴ δεινότητα τοῦ μεγάλου ἄνδρα, ἡ σαφήνεια καὶ ἡ ἁπλότητα. Γιὰ τοῦτο καὶ ἡ Ἐκκλησία μας τοῦ προσέδωσε τὸν τίτλο Χρυσόστομος, διότι ὑπῆρξε πραγματικὰ ὁ μεγαλύτερος ρήτορας, τὸ γλυκόλαλο ἀηδόνι τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως παρατηρεῖ σύγχρονος στοχαστής. Τέλος συνέθεσε καὶ τὴν Θεία Λειτουργία, ἡ ὁποία ἐπικράτησε νὰ τελεῖται στὶς Ἐκκλησίες μας ὡς σήμερα.
Ὁ Ἱερὸς Χρυσόστομος εἶναι (πρέπει νὰ εἶναι) τὸ διαχρονικὸ σύμβολο τοῦ ἀσυμβίβαστου ἀνθρώπου μὲ τὸ κακό, ὅπου αὐτὸ βρίσκεται, εἴτε στὴν Ἐκκλησία, εἴτε στὴν κοσμικὴ ἐξουσία, εἴτε στὴν κοινωνία. Εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, ὁ ὁποῖος, μὲ τὴν προσωπική του κάθαρση, κατανόησε ὅτι ἔχουμε χρέος ὡς Χριστιανοὶ νὰ πολεμᾶμε τὸ κακό, μὲ ὅποιο προσωπικὸ κόστος. Ὁ μεγάλος αὐτὸς ἄνδρας θὰ πρέπει νὰ ἀποτελεῖ τὸ πρότυπο τοῦ συνεποῦς ἀγωνιστῆ καὶ γιὰ μᾶς σήμερα, κληρικοὺς καὶ λαϊκούς, νὰ ἀγωνιζόμαστε, στὰ μέτρα τῶν δυνατοτήτων μας, γιὰ τὴν ἐκβολὴ τοῦ κακοῦ ἀπὸ τὸν κόσμο τοῦ Θεοῦ, ἀδιαφορῶντας, ὅπως ἐκεῖνος, γιὰ τὶς ὅποιες συνέπειες.
Ἡ Μνήμη του τιμᾶται στὶς 13 Νοεμβρίου καὶ ἡ ἀνακομιδὴ τῶν λειψάνων του στὶς 27 Ἰανουαρίου. Τιμᾶται ἐπίσης καὶ στὶς 30 Ἰανουαρίου, μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους δύο Ἱεράρχες, οἱ ὁποῖοι, ὁμοῦ, τιμῶνται ὡς προστάτες τῆς παιδείας, τῆς ἐπιστήμης καὶ τοῦ πολιτισμοῦ.
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος πλ. δ’.
Ἡ τοῦ στόματός σου καθάπερ πυρσός ἐκλάμψασα χάρις, τήν οἰκουμένην ἐφώτισεν, ἀφιλαργυρίας τῷ κόσμῳ θησαυρούς ἐναπέθετο, τό ὕψος ἡμῖν τῆς ταπεινοφροσύνης ὑπέδειξεν. Ἀλλά σοῖς λόγοις παιδεύων, Πάτερ, Ἰωάννη Χρυσόστομε, πρέσβευε τῷ Λόγῳ Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τάς ψυχάς ἡμῶν.
Κοντάκιον
Ἦχος α’. Χορός Ἄγγελικός.
Εὐφράνθη μυστικῶς, ἡ σεπτή Ἐκκλησία, τῇ Ἀνακομιδῇ, τοῦ σεπτοῦ σου Λειψάνου· καί τοῦτο κατακρύψασα, ὡς χρυσίον πολύτιμον, τοῖς ὑμνοῦσί σε, ἀδιαλείπτως παρέχει, ταῖς πρεσβείαις σου, τῶν ἰαμάτων τήν χάριν, Ἰωάννη Χρυσόστομε.
ΤΟ ΣΥΝΑΞΑΡΙ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ
27 Ἱανουαρίου 2026 ἑορτάζουν:
Ἀνακομιδὴ Ἱερῶν Λειψάνων τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη Χρυσοστόμου Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως
Ἁγία Μαρκιανὴ ἡ Βασίλισσα
Ὅσιος Κλαυδιανός
Ὅσιος Πέτρος ὁ Αἰγύπτιος
Ἅγιος Δημήτριος ὁ ἐν Κωνσταντινοπόλει
Ἅγιος Δημητριανός της Ταμασοῦ, ὁ θαυματουργός
Ὅσιος Τίτος ὁ στρατιώτης
Ἅγιος Ἄσκιοτ ὁ Βασιλέας
Ἅγιος Πέτρος Ζβέρεφ ὁ Ἱερομάρτυρας